در سالهای اخیر، یکی از بیماریهایی که بیش از گذشته در اندوسکوپیها و پیگیریهای بالینی من دیده میشود، بیماری سلیاک است.
بسیاری از بیماران سالها با علائم گوارشی و غیرگوارشی زندگی میکنند، آزمایشهای مختلف میدهند، اما علت اصلی مشکلشان تشخیص داده نمیشود.
سلیاک دقیقاً از همان بیماریهایی است که اگر در زمان مناسب تشخیص داده شود، میتوان جلوی عوارض جدی آن را گرفت.
فهرست مطالب
سلیاک دقیقاً چیست؟ (Celiac Disease)
سلیاک یک بیماری خودایمنی است.
یعنی سیستم ایمنی بدن، بهاشتباه علیه خود بدن فعال میشود.
در این بیماری، مصرف گلوتن (پروتئینی که در گندم، جو و چاودار وجود دارد) باعث میشود سیستم ایمنی به پرزهای روده باریک حمله کند.
این پرزها نقش اصلی در جذب مواد غذایی دارند و وقتی تخریب میشوند، بدن دچار سوءجذب میشود.
نکتهای که در ویزیتها همیشه به بیمارانم میگویم این است:
سلیاک فقط یک مشکل گوارشی نیست؛ یک بیماری سیستمیک است.
علائم سلیاک چیست؟ چرا تشخیص آن سخت است؟
سلیاک به این دلیل دیر تشخیص داده میشود که علائم آن بسیار متنوع و گاهی غیرمنتظرهاند.
علائم گوارشی شایع
- اسهال مزمن یا متناوب
- نفخ شدید بعد از غذا
- درد شکم
- کاهش وزن
- یبوست مقاوم
- مدفوع چرب یا بدبو
علائم غیرگوارشی (بسیار مهم)
در بسیاری از بیماران من، علامت اصلی اصلاً گوارشی نبوده است:
- کمخونی مقاوم به آهن
- خستگی مزمن
- ریزش مو
- پوکی استخوان زودرس
- دردهای مفصلی
- ناباروری یا سقط مکرر
- تأخیر رشد در کودکان
- افسردگی و مهذهنی
- زخمهای دهانی مکرر
به همین دلیل است که سلیاک را «بیماری هزارچهره» مینامند.
بیشتر بخوانید: زخم معده و علائم آن چیست؟
چه کسانی بیشتر در معرض سلیاک هستند؟ (ریسکفاکتورها)
بر اساس تجربه بالینی و مطالعات معتبر:
- بستگان درجه اول بیماران سلیاک
- افراد مبتلا به دیابت نوع ۱
- بیماریهای تیروئید خودایمنی
- کمخونی فقر آهن بدون علت مشخص
- پوکی استخوان در سنین پایین
- سندرم روده تحریکپذیر مقاوم به درمان
- افراد با نفخ و اسهال مزمن نامشخص
در این افراد، آستانه شک به سلیاک باید پایین باشد.
سلیاک با چه بیماریهایی اشتباه گرفته میشود؟
در مطب بارها دیدهام بیماران سالها با این تشخیصها درمان شدهاند:
- سندرم روده تحریکپذیر (IBS)
- عدم تحمل لاکتوز
- اضطراب و استرس
- کولیت
- سوءهاضمه عملکردی
اما با یک بررسی هدفمند، مشخص شده سلیاک عامل اصلی بوده است.
تشخیص سلیاک چگونه انجام میشود؟ (مسیر صحیح تشخیص)
تشخیص سلیاک یک مسیر مشخص و علمی دارد و میانبُر ندارد.
۱) آزمایش خون تخصصی
- Anti-tTG IgA
- Total IgA
- در موارد خاص: EMA یا DGP
نکته بسیار مهم:
آزمایش باید زمانی انجام شود که بیمار هنوز گلوتن مصرف میکند.
۲) اندوسکوپی و نمونهبرداری از دوازدهه
اندوسکوپی برای من صرفاً دیدن معده نیست؛
در بیماران مشکوک به سلیاک، حتماً از دوازدهه نمونهبرداریهای متعدد و هدفمند انجام میدهم.
چرا؟
چون آسیب سلیاک ممکن است پچگونه باشد و با یک نمونه از دست برود.
۳) پاتولوژی دقیق
پاتولوژیست بررسی میکند:
- کوتاه شدن یا از بین رفتن پرزها
- افزایش لنفوسیتها
- شدت آسیب (Marsh Classification)
این مرحله تشخیص را قطعی میکند.
بیشتر بخوانید: سرطان معده چیست؟ + پیشگیری، درمان
چرا تشخیص زودهنگام سلیاک اهمیت دارد؟
اگر سلیاک درمان نشود، ممکن است منجر به:
- سوءتغذیه شدید
- کمخونی مقاوم
- پوکی استخوان
- تأخیر رشد در کودکان
- اختلالات عصبی
- ناباروری
- افزایش خطر برخی بدخیمیهای روده
تشخیص زودهنگام یعنی جلوگیری از آسیبهای غیرقابل بازگشت.
درمان سلیاک چیست؟ آیا دارو دارد؟
درمان اصلی سلیاک رژیم غذایی بدون گلوتن مادامالعمر است.
هیچ دارویی جای رژیم دقیق را نمیگیرد.
اما اجرای درست این رژیم نیاز به آموزش تخصصی دارد، نه حذف ساده نان.
رژیم غذایی سلیاک | چه چیزهایی مجاز است و چه چیزهایی نه؟
مواد غذایی ممنوع
- گندم، جو، چاودار
- نانهای معمولی
- ماکارونی معمولی
- کیک، بیسکویتهای معمولی
- بسیاری از سسها و غذاهای آماده
مواد غذایی مجاز
- برنج
- ذرت
- سیبزمینی
- حبوبات
- گوشت، مرغ، ماهی
- تخممرغ
- سبزیجات و میوهها
- لبنیات ساده (در صورت تحمل)
نکته مهمی که به بیمارانم تأکید میکنم:
آلودگی متقاطع حتی در مقادیر کم میتواند مشکلساز شود.
آیا سلیاک درمانپذیر است؟
سلیاک قابل کنترل است، نه قابل درمان قطعی.
با رژیم دقیق:
- علائم بهبود مییابد
- پرزهای روده ترمیم میشوند
- کیفیت زندگی کاملاً طبیعی میشود
اما بازگشت به رژیم گلوتندار، حتی پس از سالها، دوباره آسیب ایجاد میکند.
نیاز به پیگیری و اندوسکوپی در سلیاک
در بسیاری از بیماران، بعد از شروع رژیم:
- آزمایشها پیگیری میشود
- کمبودهای تغذیهای اصلاح میشود
- در موارد خاص، اندوسکوپی کنترلی انجام میشود
پیگیری علمی باعث میشود رژیم بهدرستی اجرا شود و آسیب خاموش باقی نماند.
چرا تشخیص و پیگیری سلیاک باید توسط فوق تخصص گوارش انجام شود؟
چون:
- تشخیص نیاز به تجربه بالینی دارد
- نمونهبرداری باید صحیح و کافی باشد
- پاتولوژی باید دقیق تفسیر شود
- رژیم باید شخصیسازی شود
- پیگیری بلندمدت لازم است
در مرکز ما، این مسیر از تشخیص تا پیگیری بهصورت یکپارچه انجام میشود.
مرکز ما؛ تشخیص دقیق سلیاک با اندوسکوپی و پاتولوژی تخصصی
در مرکز گوارش ما:
- اندوسکوپی توسط فوق تخصص انجام میشود
- نمونهبرداری استاندارد از دوازدهه انجام میشود
- پاتولوژی توسط متخصص باتجربه تفسیر میشود
- آموزش رژیم بدون گلوتن به بیمار داده میشود
- پیگیری منظم برای جلوگیری از عوارض انجام میشود
سؤالات متداول درباره سلیاک
آیا سلیاک فقط در کودکان دیده میشود؟
خیر. در هر سنی ممکن است تشخیص داده شود، حتی در سالمندی.
آیا تست خانگی برای تشخیص سلیاک وجود دارد؟
خیر. تشخیص قطعی نیاز به آزمایش و نمونهبرداری دارد.
آیا حذف گلوتن بدون تشخیص درست کار درستی است؟
خیر. ممکن است تشخیص را بهکلی مختل کند.
آیا سلیاک باعث سرطان میشود؟
در صورت عدم درمان طولانیمدت، ریسک برخی بدخیمیها افزایش مییابد.
نوشتهی دکتر صفری فوق تخصص گوارش، کبد و آندوسکوپی پیشرفته
