یکی از پرتکرارترین سؤالهایی که بیماران مبتلا به کولیت اولسراتیو و بیماری کرون از من میپرسند این است:
«دکتر، دقیقاً چی بخورم که حالم بدتر نشه؟»
واقعیت این است که تغذیه در بیماریهای التهابی روده، نه یک رژیم ثابت، بلکه یک استراتژی پویا است؛ یعنی بسته به فاز بیماری، شدت التهاب و شرایط هر بیمار تغییر میکند.
در این مقاله، دقیقاً همان توصیههایی را مینویسم که در ویزیتهای روزمره به بیمارانم ارائه میدهم.
فهرست مطالب
آیا تغذیه باعث ایجاد کولیت یا کرون میشود؟
خیر.
تغذیه عامل ایجاد بیماری نیست، اما نقش بسیار مهمی در کنترل علائم، کاهش التهاب و جلوگیری از عود بیماری دارد.
تغذیه اشتباه میتواند:
- اسهال را تشدید کند
- درد شکم را بیشتر کند
- باعث کمبودهای تغذیهای شود
- کیفیت زندگی بیمار را کاهش دهد
اصل طلایی تغذیه در IBD
سه اصل اساسی که همیشه به بیمارانم تأکید میکنم:
- هیچ رژیم واحدی برای همه وجود ندارد
- تغذیه در فاز فعال و فاز خاموش متفاوت است
- رژیم غذایی مکمل درمان دارویی است، نه جایگزین آن
بیشتر بخوانید: کولیت اولسراتیو و کرون چیست؟ + علائم و پیشگیری
تغذیه در فاز فعال کولیت و کرون (زمان شعلهور شدن بیماری)
در این مرحله، هدف اصلی:
- کاهش تحریک روده
- کاهش دفعات اسهال
- پیشگیری از کمآبی و سوءتغذیه
مواد غذایی توصیهشده در فاز فعال
کربوهیدراتهای قابلتحمل
- برنج سفید
- نان سفید ساده
- سیبزمینی پخته
- ماکارونی ساده بدون سس چرب
پروتئینهای سبک
- مرغ بدون پوست
- ماهی بخارپز یا کبابی
- تخممرغ آبپز
- گوشت قرمز کمچرب (در حد محدود)
سبزیجات پخته
- هویج
- کدو
- سیبزمینی
- کرفس پخته
میوههای کمفیبر
- موز
- سیب پخته
- کمپوت خانگی بدون شکر
مایعات
- آب
- سوپ صافشده
- ORS در صورت اسهال شدید
مواد غذایی که باید در فاز فعال پرهیز شوند
- سبزیجات خام
- سالاد
- غذاهای چرب
- سرخکردنیها
- غذاهای تند
- لبنیات پرچرب
- حبوبات
- نوشابه
- قهوه
- الکل
در بیماران کرون با تنگی روده، پرهیز از فیبر کاملاً ضروری است.
بیشتر بخوانید: بیماری سلیاک چیست و چه علائمی دارد؟
تغذیه در فاز خاموش بیماری (Remission)
در این مرحله هدف:
- حفظ بهبودی
- جلوگیری از عود
- اصلاح کمبودهای تغذیهای
اصول تغذیه در فاز خاموش
۱) تنوع غذایی کنترلشده
بازگشت تدریجی مواد غذایی، نه ناگهانی.
۲) پروتئین کافی
برای ترمیم مخاط روده.
۳) چربیهای سالم
- روغن زیتون
- روغن کنجد
- آووکادو
۴) فیبر محلول (در صورت تحمل)
- جو دوسر
- سیب پخته
- موز
لبنیات در بیماران کولیت و کرون
عدم تحمل لاکتوز در بسیاری از بیماران دیده میشود.
توصیه عملی:
- شروع با ماست
- استفاده از لبنیات کملاکتوز
- پرهیز در صورت تشدید علائم
کمبودهای تغذیهای شایع در IBD
در بیماران من، کمبودهای زیر شایعاند:
- آهن
- ویتامین B12
- اسید فولیک
- ویتامین D
- کلسیم
- روی
اصلاح این کمبودها بخشی از درمان است و نباید نادیده گرفته شود.
نقش مکملها در تغذیه بیماران IBD
مکملها باید هدفمند مصرف شوند:
- آهن فقط در صورت کمبود
- کلسیم و ویتامین D در مصرف طولانیمدت کورتون
- B12 در درگیری ایلئوم (کرون)
- پروبیوتیکها در برخی بیماران کولیت
مصرف خودسرانه مکملها توصیه نمیشود.
پروبیوتیکها؛ مفید یا مضر؟
در برخی بیماران کولیت اولسراتیو، پروبیوتیکها میتوانند مفید باشند.
اما در کرون یا فاز فعال شدید، همیشه مناسب نیستند.
انتخاب پروبیوتیک باید با نظر پزشک انجام شود.
بیشتر بخوانید: بهترین دکتر آندوسکوپی در کرج
تغذیه و دارو؛ یک اشتباه رایج
برخی بیماران با بهتر شدن علائم، دارو را قطع و فقط رژیم را ادامه میدهند.
این یکی از شایعترین دلایل عود شدید بیماری است.
رژیم غذایی مکمل درمان است، نه جایگزین آن.
تغذیه در شرایط خاص
در زمان اسهال شدید
- مایعات کافی
- پرهیز کامل از فیبر
- ORS
در بیماران دچار تنگی روده (کرون)
- رژیم کمفیبر یا Low Residue
- پرهیز از مغزها و دانهها
در کودکان و نوجوانان
- تأمین کالری و پروتئین کافی
- جلوگیری از تأخیر رشد
نقش پیگیری تغذیهای در کنترل بیماری
در بسیاری از بیماران، تنها با اصلاح تغذیه:
- دفعات عود کاهش مییابد
- نیاز به کورتون کمتر میشود
- کیفیت زندگی بهبود پیدا میکند
اما این فقط در کنار پیگیری پزشکی مؤثر است.
چرا تنظیم تغذیه در بیماران کولیت و کرون باید زیر نظر فوق تخصص گوارش باشد؟
زیرا:
- شدت بیماری متفاوت است
- محل درگیری متفاوت است
- داروها متفاوتاند
- کمبودهای تغذیهای متفاوتاند
در مرکز ما، تغذیه بخشی از برنامه درمانی کلی بیمار محسوب میشود، نه توصیهای جداگانه و عمومی.
سؤالات متداول تغذیه در کولیت اولسراتیو و بیماری کرون
آیا رژیم خاصی کولیت یا کرون را درمان میکند؟
خیر، اما رژیم مناسب علائم را کنترل و عود را کم میکند.
آیا حذف کامل گلوتن یا لبنیات لازم است؟
خیر، مگر در صورت عدم تحمل یا تشخیص سلیاک.
آیا روزه گرفتن برای بیماران IBD مجاز است؟
بسته به فاز بیماری و شرایط بیمار متفاوت است.
آیا غذاهای گیاهی بهترند؟
در فاز خاموش و با تحمل مناسب، بله؛ در فاز فعال، نه لزوماً.
نوشته شد توسط دکتر صفری فوق تخصص گوارش در تاریخ 1404/10/11
