فهرست مطالب
اسهال چیست؟
اسهال یکی از شایعترین علائم بیماریهای دستگاه گوارش است و تقریباً هر فردی ممکن است در طول زندگی چندین بار آن را تجربه کند. از دیدگاه پزشکی، اسهال به دفع مدفوع شل یا آبکی بیش از سه بار در شبانهروز گفته میشود. البته تنها افزایش تعداد دفعات دفع معیار تشخیص نیست؛ تغییر در قوام مدفوع، افزایش حجم آن و احساس فوریت در دفع نیز اهمیت زیادی دارند.
بسیاری از موارد اسهال طی چند روز و بدون درمان اختصاصی بهبود پیدا میکنند، اما در برخی افراد این علامت میتواند نخستین نشانه یک بیماری مهم مانند بیماریهای التهابی روده، بیماری سلیاک، سرطان روده بزرگ، اختلالات هورمونی یا حتی برخی بیماریهای پانکراس باشد. به همین دلیل، اسهالی که طولانی شود یا با علائم هشداردهنده همراه باشد، هرگز نباید نادیده گرفته شود.
آیا همه انواع اسهال یکسان هستند؟
خیر. اسهال بر اساس مدت زمان و علت ایجاد آن به چند گروه تقسیم میشود و این تقسیمبندی در انتخاب روش درمان اهمیت زیادی دارد.
اسهال حاد معمولاً کمتر از دو هفته طول میکشد و بیشتر به دلیل عفونتهای ویروسی، باکتریایی یا مسمومیتهای غذایی ایجاد میشود.
اسهال پایدار بین دو تا چهار هفته ادامه دارد و ممکن است ناشی از عفونتهای مقاوم، مصرف برخی داروها یا اختلالات گوارشی باشد.
اسهال مزمن بیش از چهار هفته طول میکشد و معمولاً نیازمند بررسی تخصصی است، زیرا احتمال وجود بیماریهای زمینهای جدی در این گروه بیشتر است.
شناخت این تفاوتها به پزشک کمک میکند تا مسیر تشخیص را سریعتر و دقیقتر طی کند.
شایعترین علل اسهال چیست؟
اسهال یک بیماری نیست، بلکه علامتی است که میتواند دلایل بسیار متفاوتی داشته باشد. گاهی علت آن یک عفونت ساده است و گاهی نشانه یک بیماری مزمن که نیازمند درمان طولانیمدت است.
بیشتر بخوانید: سرطان کولون چیست؟ علائم، خطر و اهمیت تشخیص زودهنگام
از مهمترین علل اسهال میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
عفونتهای ویروسی دستگاه گوارشعفونتهای باکتریایی مانند سالمونلا، شیگلا یا کمپیلوباکترعفونتهای انگلی مانند ژیاردیامسمومیتهای غذاییمصرف آنتیبیوتیکهاعدم تحمل لاکتوزبیماری سلیاکسندرم روده تحریکپذیربیماری کرونکولیت اولسراتیوپرکاری تیروئیدبیماریهای پانکراسسرطان کولونمصرف برخی داروها مانند متفورمین، منیزیم یا داروهای شیمیدرمانی
به همین دلیل، درمان همه بیماران مبتلا به اسهال یکسان نیست و ابتدا باید علت اصلی مشخص شود.
آیا هر اسهالی نشانه عفونت است؟
یکی از رایجترین اشتباهات این است که تصور میشود هر اسهالی ناشی از عفونت است و باید با آنتیبیوتیک درمان شود.
در واقع بسیاری از بیماران مبتلا به اسهال، به هیچ نوع عفونتی مبتلا نیستند و مصرف خودسرانه آنتیبیوتیک نه تنها کمکی به بهبود آنها نمیکند، بلکه میتواند تعادل طبیعی باکتریهای روده را بر هم بزند، احتمال مقاومت آنتیبیوتیکی را افزایش دهد و حتی خود باعث ایجاد اسهال شدید ناشی از کلستریدیوم دیفیسیل شود.
تشخیص علت اسهال باید بر اساس شرح حال، معاینه و در صورت لزوم آزمایشهای تکمیلی انجام شود.
آیا استرس میتواند باعث اسهال شود؟
بله.
دستگاه گوارش ارتباط بسیار نزدیکی با سیستم عصبی دارد. به همین دلیل در بسیاری از افراد، اضطراب، استرس مزمن یا فشارهای روحی باعث افزایش حرکات روده و ایجاد اسهال میشود.
این حالت بیشتر در بیماران مبتلا به سندرم روده تحریکپذیر (IBS) مشاهده میشود. با این حال، قبل از نسبت دادن اسهال به استرس، باید بیماریهای مهمتر رد شوند، زیرا تشخیص اشتباه میتواند باعث تأخیر در درمان بیماریهای جدی شود.
چه غذاهایی میتوانند باعث اسهال شوند؟
برخی مواد غذایی در افراد مستعد باعث تحریک روده و افزایش دفعات دفع میشوند. از جمله:
غذاهای بسیار چرب و سرخکردنیغذاهای پرادویهنوشیدنیهای حاوی کافئیننوشابههای گازدارالکلشیر و لبنیات در افراد مبتلا به عدم تحمل لاکتوزشیرینکنندههای مصنوعی مانند سوربیتول و مانیتولبرخی میوههای پر فروکتوز
اگر اسهال پس از مصرف مکرر یک ماده غذایی خاص ایجاد میشود، لازم است این موضوع با پزشک در میان گذاشته شود تا احتمال عدم تحمل غذایی بررسی شود.
چه علائمی همراه اسهال خطرناک هستند؟
وجود برخی علائم در کنار اسهال میتواند نشانه یک بیماری مهم باشد و نیاز به بررسی فوری دارد.
از مهمترین علائم هشداردهنده میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
خون در مدفوعمدفوع سیاه رنگتب بالادرد شدید شکمکاهش وزن بدون علتکمخونیاسهال شبانه که بیمار را از خواب بیدار کندکمآبی شدیداستفراغ مکررتداوم اسهال بیش از دو هفته
وجود هر یک از این علائم نباید با درمانهای خانگی یا مصرف خودسرانه دارو نادیده گرفته شود.
آیا اسهال میتواند نشانه سرطان روده باشد؟
در سرطان کولون، بیمار ممکن است دچار اسهال، یبوست یا تناوب این دو شود. همچنین علائمی مانند خون در مدفوع، کاهش وزن، کمخونی و درد شکم میتوانند همراه آن باشند.
آیا اسهال میتواند ناشی از بیماری کرون یا کولیت اولسراتیو باشد؟
بیشتر بخوانید: راه حل یبوست مزمن: فیلم بیوفیدبک و تمرینات کف لگن
بیماری سلیاک چگونه باعث اسهال میشود؟
چه زمانی باید به فوق تخصص گوارش مراجعه کنیم؟
اگرچه بسیاری از موارد اسهال طی چند روز بهبود مییابند، اما در شرایط زیر مراجعه به فوق تخصص گوارش ضروری است:
اسهال بیش از دو هفته ادامه داشته باشد.اسهال بهطور مکرر عود کند.خون یا مخاط در مدفوع مشاهده شود.کاهش وزن بدون علت ایجاد شود.بیمار دچار کمخونی یا ضعف شدید باشد.درد شکم شدید یا مداوم وجود داشته باشد.اسهال باعث کمآبی یا اختلال در فعالیتهای روزانه شود.سابقه خانوادگی سرطان روده یا بیماریهای التهابی روده وجود داشته باشد.بیمار بالای ۴۵ سال باشد و برای نخستین بار دچار تغییر در اجابت مزاج شده باشد.
در چنین شرایطی، بررسی دقیق علت بیماری اهمیت زیادی دارد و نباید صرفاً به درمان علامتی اکتفا کرد.
جمعبندی بخش اول
اسهال یکی از شایعترین علائم بیماریهای دستگاه گوارش است، اما همیشه یک مشکل ساده و گذرا نیست. در حالی که بسیاری از موارد ناشی از عفونتهای خفیف یا اختلالات موقتی هستند، اسهال طولانیمدت یا همراه با علائم هشداردهنده میتواند نشانه بیماریهایی مانند بیماری سلیاک، کولیت اولسراتیو، بیماری کرون، سرطان روده بزرگ یا سایر اختلالات مهم گوارشی باشد.
تشخیص صحیح علت اسهال تنها با شرح حال و معاینه امکانپذیر نیست و در بسیاری از بیماران انجام آزمایشهای تکمیلی و بررسیهای تخصصی ضروری است. مراجعه زودهنگام به فوق تخصص گوارش، نقش مهمی در تشخیص بهموقع بیماری، آغاز درمان مناسب و پیشگیری از ع
اسهال؛ چه زمانی به اندوسکوپی یا کولونوسکوپی نیاز داریم؟
نقش فوق تخصص گوارش در تشخیص علت اسهال و پیشگیری از بیماریهای جدی (بخش دوم)
برای تشخیص علت اسهال چه بررسیهایی لازم است؟
درمان صحیح اسهال، تنها زمانی امکانپذیر است که علت اصلی آن مشخص شود. به همین دلیل، در بیمارانی که اسهال شدید، طولانیمدت یا همراه با علائم هشدار دارند، پزشک ممکن است مجموعهای از آزمایشها و بررسیهای تخصصی را درخواست کند.
نوع بررسیها به عواملی مانند سن بیمار، مدت زمان اسهال، وجود خون در مدفوع، کاهش وزن، تب، سابقه خانوادگی بیماریهای گوارشی و بیماریهای زمینهای بستگی دارد.
بررسیهای تشخیصی ممکن است شامل موارد زیر باشد:
آزمایش کامل خون برای بررسی کمخونی، التهاب و عفونتبررسی الکترولیتها و وضعیت کمآبی بدنآزمایش مدفوع برای تشخیص عفونتهای باکتریایی، ویروسی یا انگلیبررسی خون مخفی در مدفوعاندازهگیری شاخصهای التهابی مانند کالپروتکتین مدفوعآزمایش بیماری سلیاکبررسی عملکرد تیروئید در صورت شک به پرکاری تیروئیددر صورت نیاز، انجام اندوسکوپی یا کولونوسکوپی همراه با نمونهبرداری
هرچه علت بیماری دقیقتر مشخص شود، درمان نیز مؤثرتر و از مصرف داروهای غیرضروری جلوگیری خواهد شد.
چه زمانی انجام کولونوسکوپی ضروری است؟
کولونوسکوپی یکی از مهمترین روشهای تشخیصی در بیماران مبتلا به اسهال مزمن یا اسهال همراه با علائم هشداردهنده است.
پزشک ممکن است در شرایط زیر انجام کولونوسکوپی را توصیه کند:
اسهال بیش از چهار هفته ادامه داشته باشد.خون یا مخاط در مدفوع وجود داشته باشد.بیمار دچار کاهش وزن بدون علت شده باشد.کمخونی ناشی از فقر آهن وجود داشته باشد.اسهال شبانه بیمار را از خواب بیدار کند.سابقه خانوادگی سرطان روده بزرگ یا پولیپ وجود داشته باشد.بیمار بالای ۴۵ سال باشد و برای نخستین بار دچار تغییر در اجابت مزاج شده باشد.احتمال بیماری کرون، کولیت اولسراتیو یا سرطان کولون مطرح باشد.
